Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΖΑΛΟΓΓΟΥ (ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ)

Σαν σήμερα, 16 Δεκεμβρίου 1803, εξήντα Σουλιώτισσες χόρεψαν το χορό του Ζαλόγγου!!!Οι Σουλιώτες είχαν μια δική τους μορφή κοινωνικής οργάνωσης που βασιζόταν στην οικογενειοκρατία, τη λεγόμενη φάρα (= πατριά), που έφθαναν σε αριθμό περίπου τις 47, που αντιπροσώπευαν 150 οικογένειες.Οι Σουλιώτες είναι οι κάτοικοι της περιοχής του Σουλίου, (στη πραγματικότητα μιας ομοσπονδίας χωριών, καλούμενα και Σουλιωτοχώρια), που βρίσκεται στη νότια Ήπειρο στη βορειοδυτική Ελλάδα. Από το 1550 έως το 1803 έντεκα χωριά αποτελούσαν τη Σουλιώτικη Συμπολιτεία. Οι Σουλιώτες διακρίθηκαν κυρίως ως πολεμικός λαός κατά το 19ο αιώνα, αρχικά ως ανένταχτοι κατά του Αλή Πασά και στη συνέχεια για την σθεναρή αντίστασή τους εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Καταγωγή
Οι Σουλιώτες ήταν δίγλωσσοι Έλληνες που μιλούσαν ελληνικά και αλβανικά, ενώ έγραφαν μόνο στα ελληνικά, δεδομένου ότι η γραφή της αλβανικής είναι πολύ μεταγενέστερη. Πολλοί δυτικοί μελετητές, καθώς και ορισμένοι Έλληνες (ιστορικοί μελετητές), μεταξύ των οποίων και ο Κ. Παπαρρηγόπουλος θεωρούν ότι το Σούλι οικίστηκε περί τον 16ο αιώνα από ένα κράμα εξελληνισμένων αλβανικών και ελληνικών πληθυσμών που κινήθηκαν στις ορεινές περιοχές από την παράκτια περιοχή Θεσπρωτία, συμπληρώνοντας: «... η αλβανική φυλή εκράτυνε το μάχιμον της ελληνικής πνεύμα, η δε ελληνική ενεφύσησεν εις την αλβανική τα ευγενέστερα αισθήματα της φιλοπατρίας, της φιλομάθειας και της ευνομίας».
Ο Λάμπρος Κουτσονίκας, όμως, θεωρεί τους Σουλιώτες γηγενείς απογόνους Ηπειρωτών Ελλήνων που μετανάστευσαν στα βουνά κατά τα αρχαία χρόνια, προκειμένου να διαφύγουν τις ρωμαϊκές δυνάμεις.
Ο Αθανάσιος Ψαλίδας, γραμματέας του Αλή πασά, μαρτυρεί πως το Σούλι (ή Κακοσούλι) είχε Γραίκους πολεμιστές που πάλευαν τους Αλβανούς για πολλά χρόνια. Ένας άγνωστος συγγραφέας δήλωσε πως, Η διαυθέντευσις των Σουλιωτών κατα του της Ηπείρου τυρράνου αρκετώς θέλει αποδείξει, ότι η Ελλάς γεννά ακόμη Λεωνίδας και Θεμιστοκλείς.
Εκτός από τις σύγχρονες μαρτυρίες, οι Σουλιώτες ήταν γνωστοί ως Έλληνες ακόμη και από τους εχθρούς τους. Ο Μελί πασάς, γιος του Αλή πασά, έστειλε επιστολές στον πατέρα του από τον Απρίλιο μέχρι τον Δεκέμβριο του 1803, στις οποίες αποκαλεί τους Σουλιώτες Ρωμαίους, ή Ρωμιούς αλλά και Ρωμέγους. Όλοι αυτοί οι όροι δηλώνουν ότι η σουλιωτική συνομοσπονδία αποτελούταν από Έλληνες. Ο Αχμέτ Μουφίτ, μεγάλος-εγγονός του Αλή πασά, προσπάθησε να μετατρέψει τους Σουλιώτες σε ορθόδοξους Αλβανούς, σε δικούς του, αναφέρει κατά γράμμα. Αναφερόταν οργισμένος στο πώς οι Σουλιώτες προκάλεσαν την επίθεση του Αλή πασά 1789, επειδή θεωρούσαν τους εαυτούς τους Χριστιανούς Έλληνες, ενώ έγιναν και πολιτικά εργαλεία της Ρωσίας.
Διοίκηση
Οι Σουλιώτες είχαν μια δική τους μορφή κοινωνικής οργάνωσης που βασιζόταν στην οικογενειοκρατία, τη λεγόμενη φάρα (= πατριά), που έφθαναν σε αριθμό περίπου τις 47, που αντιπροσώπευαν 150 οικογένειες. Σπουδαιότερες εξ αυτών ήταν η φάρα του Δημοδράκου, του Ζέρβα, του Μπότσαρη, του Τζαβέλλα, του Δαγκλή, του Καραμπίνη, του Κουτσονίκα κ.ά.
Κάθε φάρα είχε τον δικό της αρχηγό του οποίου το αξίωμα ήταν κληρονομικό κατ΄ αρρενογονία. Οι αρχηγοί των "φαρών" συγκροτούσαν μια μορφή κυβέρνησης που λεγόταν «Κριτήριο της Πατρίδας» με κύριο καθήκον να κρίνει επί παντός και να αποφασίζει σχετικά, με αναμφίβολα και δικαστική εξουσία που βασιζόταν στο έθιμο.
Ανώτατη εξουσία ασκούσε το «Γενικό Συνέδριο» στο οποίο λάμβαναν μέρος εκτός από τους αρχηγούς των οικογενειών και κάθε Σουλιώτης που είχε διακριθεί σε ανδραγαθία. Αυτό αποφάσιζε θέματα πολέμου, ειρήνης, συμμαχίας και οτιδήποτε αφορούσε τις εξωτερικές σχέσεις της «συμπολιτείας», της οποίας πρωτεύουσα ήταν το Σούλι όπου και γίνονταν οι συνελεύσεις των δύο παραπάνω οργάνων.
Πόλεμοι
Οι Οθωμανοί Τούρκοι προσπάθησαν επί πολλά χρόνια να κατακτήσουν τα εδάφη της συνομοσπονδίας των Σουλιωτών, όχι βέβαια για να επιβάλλουν φόρους σε μια τελείως άγονη περιοχή, όσο για να εξουδετερώσουν τους ανυπότακτους Σουλιώτες για τις συνεχείς παράνομες δραστηριότητες. Οι πρώτες συγκρούσεις μεταξύ Σουλιωτών και Οθωμανών (συμπεριλαμβανομένων Αλβανών μουσουλμάνων) άρχισαν, κατά την τοπική παράδοση, περίπου στα 1635, αν όχι νωρίτερα. Οι πρώτες όμως ιστορικές αναφορές για αντιτουρκική δράση των Σουλιωτών ανάγονται στη περίοδο του Ενετοτουρκικού πολέμου (1684-1699), όπου οι επιτυχίες των Ενετών δημιούργησαν, φυσικό επόμενο, μια αναστάτωση και έναν αναβρασμό σ΄ όλες τις ΝΑ. περιοχές της Δαλματίας μέχρι της Ηπείρου, χωρίς όμως ιδιαίτερες λεπτομέρειες.
Πόλεμοι προ Αλή Πασά
Γενικά οι πόλεμοι των Σουλιωτών προ του Αλή Πασά χαρακτηρίζονται περισσότερο ως αμυντικοί.
To 1721 ο Ζατζή Αχμέτ (ή Χατζή Αχμέτ), Πασάς των Ιωαννίνων μετά την απόρρηψη της πρότασής του για υποταγή των Σουλιωτών πολιόρκησε το Σούλι με ισχυρή δύναμη (8.000 ανδρών) πλην όμως αναγκάσθηκε να υποχωρήσει μετά από αιφνιδιαστική νυκτερινή αντεπίθεση των Σουλιωτών όπου και είχε πολύ μεγάλες απώλειες.
Το 1731, κατ΄ άλλους το 1732, με υποκίνηση των Ενετών ξεσηκώθηκαν οι Σουλιώτες καθώς και οι κάτοικοι του χωριού Μαργαρίτι. Kατά διαταγή τότε του Σουλτάνου ακολούθησαν διάφορες εκστρατείες, τόσο από τον Χατζή Αχμέτ, όσο και από άλλους Μπέηδες και Αγάδες της περιοχής χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα.
Το 1754, ο Μουσταφά Πασάς, o νέος Πασάς των Ιωαννίνων, επιχειρεί και αυτός εκστρατεία που είχε την ίδια τύχη των προηγουμένων.
Στα επόμενα χρόνια ο Τουρκαλβανός Μουσταφά Κόκκα επιτέθηκε με 4.000 στρατιώτες και ο Μπεκίρ Πασάς με 5.000 στρατιώτες. Και οι δύο, ωστόσο, απέτυχαν να νικήσουν τους Σουλιώτες.
Το 1759 ο Ντόστ μπέης, του Γαρδικίου, της Παραμυθιάς που ήταν και διοικητής του Δέλβινου, νικήθηκε από τους Σουλιώτες.
To 1762, ο Μαξούντ Αγάς (ή Μαζούντ Αγάς) του Μαργαριτίου, που ήταν Βοεβόδας, (= κυβερνήτης) της Αρτας, είχε την ίδια μοίρα, μετά από ήττα που υπέστει στη περιοχή Λάκκα των Λελόβων, καταφέρνοντας όμως ν΄ αποσπάσει τα γύρω χωριά Λέλοβας και Λακοπούλας.
Το 1772, ο Αγάς του Μαργαριτίου, Σουλεϊμάν Τσαπάρη ή Τζαπάρκα, επιτέθηκε στους Σουλιώτες με στρατό 8.000 - 9.000 ατόμων, που είχαν ξεσηκωθεί, όταν τον προηγούμενο Φθινόπωρο (1971), κατά τη διάρκεια των Ορλωφικών, τους είχε επισκεφεί κάποιος απεσταλμένος των Ρώσων με γράμματα του Αλέξιου Ορλώφ (Αλεξέι Ορλώφ) καθώς και με αρκετά πολεμοφόδια. Η εκστρατεία αυτή όχι μόνο απέτυχε, όπως όλες οι προηγούμενες, αλλά και ο ίδιος ο Αγάς αχμαλωτίσθηκε, ενώ οι απώλειες σε νεκρούς και αιχμαλώτους τούρκους υπήρξε πολύ μεγάλος. Τελικά ο Αγάς και κάποιοι εκ των αιχμαλώτων απελευθερώθηκαν με λύτρα που στάλθηκαν από Ιωάννινα, και Κωνσταντινούπολη, ενώ κάποιοι άλλοι ανταλλάχθηκαν με υποσχέσεις ανεξαρτησίας.
Το 1775 ακολούθησε επιχείρηση του Κούρτ Πασά που έφτασε μέχρι την περιοχή της Ρουσιάτσας πλην όμως αναγκάσθηκε να υποχωρήσει.
Εκτός των παραπάνω που είναι οι σημαντικότεροι, οι διάφοροι συγγραφείς ανεφέρουν κι άλλους μικρότερης έκτασης - αψιμαχίες, από διάφους Αγάδες που δεν σταμάτησαν να συμβαίνουν σ΄ όλη αυτή την περίοδο, όπου αναγκάζονταν έτσι οι Σουλιώτες "με τα όπλα να τρώνε, μ΄ αυτά να κοιμούνται και μ΄ αυτά να ξυπνούν", (κατά Χ. Περραιβό)
Πόλεμοι επί Αλή Πασά
Το 1788 ήδη Πασάς Ιωαννίνων είναι ο Αλή Πασάς. Οι δε πολεμικές συγκρούσεις που ακολούθησαν έγιναν εντονότερες και σφοδρότερες. Αιτία αυτών στάθηκε ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1787-1792), στην αρχή του οποίου, τον Σεπτέμβριο του 1788, φθάνει στο Σούλι, ο Λουίζης Σωτήρης, απεσταλμένος της Αυτοκράτειρας της Ρωσίας Μεγάλης Αικατερίνης, προκειμένου να ξεσηκώσει για επανάσταση τους Σουλιώτες. Έτσι τον Μάρτιο του 1789 ονομαστοί οπλαρχηγοί μεταξύ των οποίων οι Γιώργης Μπότσαρης, Λάμπρος Τζαβέλλας, Νικολός Ζέρβας, Δήμος Δράκος κ.ά. δηλώνουν εγγράφως προς την Αυτοκράτειρα, δια των απεσταλμένων της ότι είναι έτοιμοι να πολεμήσουν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Μαθαίνοντας ο Αλή Πασάς τα γεγονότα αυτά, αμέσως και οργάνωσε την πρώτη εναντίον των] 1η εκστρατεία - 1789.
Έτσι τον ίδιο χρόνο την Άνοιξη του 1789, ο Αλή Πασάς εκστρατεύει κατά των Σουλιωτών με 10.000 Τουρκαλβανούς. Η εκστρατεία αυτή κράτησε τέσσερις μήνες, οι δε Σουλιώτες επέδειξαν μοναδική δύναμη αντίστασης και εξαιρετική πολεμική ικανότητα με συνέπεια αφενός μεν η εκστρατεία αυτή να λήξει άδοξα αφετέρου με νεότερα στοιχεία (έγγραφα της περιόδου εκείνης) που ήλθαν στο φως φαίνεται ότι ο Αλή Πασάς τον Ιούλιο, μετά την υποχώρησή του, συνομολόγησε συνθήκη με τους Σουλιώτες όπου και ανέλαβε να καταβάλει μισθούς στους οπλαρχηγούς προκειμένου αυτοί ν΄ αναλάβουν την ασφάλεια της περιοχής, παίρνοντας όμως εχέγγυα πέντε παιδιά, (ομήρους), από τις οικογένειες των οπλαρχηγών.
2η εκστρατεία - 1792
Το 1792 με τη λήξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου, όπου και συνομολογήθηκε η Συνθήκη Ιασίου, μεταξύ της Ρωσίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Αλή Πασάς προκειμένου να παγιώσει μια πλήρη ευνομούμενη κατάσταση στο Πασαλήκι του επιχειρεί δεύτερη εκστρατεία κατά των Σουλιωτών με δύναμη 10.000 Τουλκαλβανών, που και αυτή υπήρξε ατυχής. Αν και είχε ομήρους (όπως τον Φώτο Τζαβέλλα που ήταν ο γιος του Λάμπρου Τζαβέλλα), οι Σουλιώτες κάτω από τη διοίκηση του Γεωργίου Μπότσαρη, του Λάμπρου Τζαβέλλα και του Δήμου Δράκου αγωνίστηκαν θαρραλέα. Ακόμη και οι γυναίκες, κάτω από την εντολή της Μόσχως (σύζυγος του Λάμπρου Τζαβέλλα), συμμετείχαν στη μάχη. Τελικά, 2.000 Τουρκαλβανοί και 74 Σουλιώτες σκοτώθηκαν. Στη νικηφόρα μάχη εκείνη των Σουλιωτών αναφέρεται και το παρακάτω δημοτικό τραγούδι:
Τρία μπαϊράκια φαίνονται ΄πο κάτω από το Σούλι
το ΄να ΄ναι του Μουχτάρ πασά*, τ΄ άλλο του Σελιχτάρη*
το τρίτο το καλλίτερο είναι του Μιστομπόνου*
Μια παπαδιά τ΄ αγνάντεψε από ψιλή ραχούλα,
-Που ΄στε του Λάμπρου τα παιδιά, που ΄στε οι Μποτσαραίοι
Αρβανιτιά μας πλάκωσε, θέλει να μας σκλαβώσει,
ας έρτουν οι παλιότουρκοι, τίποτε δεν μας κάνουν,
ας έρτουν πόλεμο να ιδούν και Σουλιωτών τουφέκια,
να μάθουν Λάμπρου το σπαθί, Μπότσαρη το τουφέκι,
τ΄ άρματα των Σουλιώτισσων, της ξακουσμένης Χάιδως*"
Κι ο Κουτσονίκας φώναξε από το μετερίζι*:
-"Παιδιά σταθήτε στέρεα, σταθήτε αντρειωμένα
γιατί έρχεται ο Μουχτάρ πασάς με δώδεκα χιλιάδες".
Ο πόλεμος αρχίνησε κι ανάψαν τα τουφέκια*
τον Ζέρβα και τον Μπότσαρη εφώναξε ο Τζαβέλας,
-Παιδιά μ΄ ηρθ΄ ώρα του σπαθιού, κι ας πάψη το τουφέκι
Κι ολ΄ έπιασαν και σπάσανε τις θήκες των σπαθιών τους
τους Τούρκους βάνουνε μπροστά, τους βάνουν σαν κριάρια.
Αλλ΄ έφευγαν κι αλλ΄ έλεγαν "Πασά μου ανάθεμάσε!
μέγα κακό μας έφερες τούτο το Καλοκαίρι,
εχάλασε τόση Τουρκιά, Σπαΐδες* κι Αρβανίτες,
δεν είν΄ εδώ το Χόρμοβο*, δεν είν΄ η Λαμποβίτσα*
εδώ ειν΄ το Σούλι το κακό, εδώ ειν΄ το Κακοσούλι,
που πολεμούν μικρά παιδιά, γυναίκες σαν τους άντρες
που πολεμάει η Τζαβέλαινα* σαν άξιο παλικάρι".
Κι ο Μπότσαρης εφώναξε με το σπαθί στο χέρι:
-Έλα Πασά τι σκιάχτηκες και φεύγεις με μενζίλι*
Γύρισε εδώ στο τόπο μας, στην έρημη τη Κιάφα*
εδώ να στήσεις το θρονί, να γένης και Σουλτάνος.
* Μουχτάρ πασάς: ο Μουχτάρ, γιος του Αλή Πασά. Σελιχτάρη: ο Σιλιχτάρ Πότας, αλβανός οπλαρχηγός. Μπιτσομπόνος: Αλβανός οπλαρχηγός. "Χάιδω": Θρυλική Σουλιωτοπούλα που τροφοδοτούσε τους πολεμιστές με νερό και τους εμψύχωνε τον αγώνα τους. "Μετερίζι: πρόχειρη οχύρωση, χαράκωμα. "ανάψαν τα τουφέκια": αδυναμία συνέχισης βολών μετά 4ωρο αδειάλειπτο πυρ, λόγω υπερθέρμανσης των τουφεκίων, καθιστάμενα έτσι άχρηστα. "Σπαΐδες ή Σπαχίδες": οι Τουρκαλβανοί ιππείς τιμαριούχοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, υπόχρεοι στράτευσης σε ανάγκες της κρατικής διοίκησης, αντίστοιχοι με τους φεουδάρχες της Δύσης. "Χόρμοβο και Λαμποβίτσα": πόλεις που είχε καταστρεψει ο Αλή πασάς το 1788. "Τζαβέλαινα": η σύζυγος του Τζαβέλα η θρυλική Μόσκω. "Μενζίλι": ταχυκίνητο ή ταχυδρομικό απόσπασμα, (παρομοίωση άτακτης φυγής). "Κιάφα": πόλη Σουλιώτικης συμπολιτείας.
Έτσι ανεπιτυχής υπήρξε και αυτή η εκστρατεία για την οποία σημείωνε ο Ενετός προνοητής (= αρμοστής) της Αγίας Μαύρας (Λευκάδας): "στα ορεινά καταφύγια που αποτελούν την άμυνα των Σουλιωτών, κατέρρευσεν η φιλαυτία του υπερηφάνου (Αλή) Πασά". Ο δε Αριστοτέλης Βαλαωρίτης στο ποίημά του "Φυγή" περιγράφει ποιητικά ακριβώς αυτή την εκστρατεία μετά την οποία ο Αλή Πασάς αναγκάσθηκε να δεχθεί κάποιες προτάσεις των Σουλιωτών σχετικά με τη διοίκηση (μοίρασμα) της περιοχής.
Οι Σουλιώτες έπαιρναν όλες τις προμήθειές τους από την Πάργα, ενώ απέκτησαν υποστήριξη από την Ευρώπη με τη Ρωσία και τη Γαλλία να τους παρέχουν τα απαραίτητα όπλα και πυρομαχικά. Για τις ευρωπαϊκές δυνάμεις οι Σουλιώτες ήταν ένα όργανο για να αποδυναμώσουν την οθωμανική αυτοκρατορία. Όταν οι Βρετανοί πολιτικοί άλλαξαν διαθέσεις απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία, προκειμένου να ενισχύσουν τις δυνάμεις εναντίον του Ναπολέοντα, οι προμήθειες όπλων και πυρομαχικών διακόπηκαν. Χωρίς υποστήριξη από το εξωτερικό και με τους Σουλιώτες καταπονημένους από τη χρόνια πολιορκία, η ενότητα των γενών τους άρχισε πλέον να διασπάται.
3η εκστρατεία - 1803
Η 3η εκστρατεία του Αλή Πασά κατά των Σουλιωτών ξεκίνησε στη πραγματικότητα το 1800. Στο μεταξύ είχαν διαμορφωθεί οι ακόλουθες συνθήκες: οι Ενετοί είχαν ήδη απομακρυνθεί από την Επτάνησο και τη θέση τους είχαν πάρει οι Γάλλοι, από το 1797. Μετά όμως από την καταστροφή που υπέστησαν στη ναυμαχία του Αμπουκίρ το 1798 (στην Αίγυπτο), ο Αλή Πασάς άρχισε να γίνεται ο κυρίαρχος της περιοχής. Έτσι προκειμένου να προλάβει διείσδυση των Άγγλων στη προσβλέπουσα περιοχή του, εκστράτευσε στη Ήπειρο αφού προηγουμένως είχε συμμετάσχει στην εκστρατεία κατά του Πασά του Βιδινίου Πασβάνογλου, (1798), με διπλάσιο στρατό απ΄ ότι είχε ζητήσει ο Σουλτάνος, γεγονός που του είχε προσδώσει νέο κύρος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Έτσι ο Αλή Πασάς εκστρατεύοντας το 1800 στη Ήπειρο και καταλαμβάνοντας το Βουθρωτό, την Ηγουμενίτσα, τη Βόνιτσα και την Πρέβεζα ενίσχυσε τη θέση του στη περιοχή ενώ ταυτόχρονα εξασφάλισε τον έλεγχο των Σουλιωτών κάνοντας στενότερο τον αποκλεισμό τους. Παρόλα αυτά οι Σουλιώτες συγκεντρώθηκαν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και αποφάσισαν ή να νικήσουν ή να πεθάνουν. Ήταν λιγότεροι από 2.000 οπλισμένοι. Οι κύριοι ηγέτες τους ήταν ο Φώτος Τζαβέλλας, ο Δήμος Δράκος, ο Τάσος Ζέρβας, ο Κουτσονίκας, ο Γώγος Δαγλής, ο Γιαννάκης Σέχος, ο Φωτομάρας, ο Βέικος, ο Τζαβάρας, ο Πάνου, ο Ζυγούρης Διαμάδης και ο Γιώργος Μπούζγος. Τέσσερα ολόκληρα χρόνια κράτησε ο αγώνας τους. Οι Σουλιώτες κέρδιζαν όλες τις αποφασιστικές μάχες, όμως ο Αλή Πασάς έχτιζε κάστρα στα γειτονικά χωριά για μακροχρόνια πολιορκία. Οι Σουλιώτες έκαναν τότε εκκλήσεις για βοήθεια στη Γαλλία και τη Ρωσία, που όμως δεν τελεσφόρησαν. Επακολούθησαν και νέες μάχες πολύ ποιο σκληρές, με τελευταία στις 7 Δεκεμβρίου γύρω από το Κούγκι και την Κιάφα που είχαν αποσυρθεί. Μένοντας όμως χωρίς τρόφιμα και πυρομαχικά αναγκάσθηκαν τελικά να συνθηκολογήσουν.
Στις 12 Δεκεμβρίου του 1803 οι Σουλιώτες συνθηκολόγησαν και ο Αλή Πασάς υποσχέθηκε να τους αφήσει ελεύθερους με όλη την κινητή ιδιοκτησία τους, ακόμη και τα όπλα τους, φτάνει να εγκατέλειπαν μαζί με τις οικογένειές τους, το ταχύτερο τα πατρώα εδάφη τους. Έτσι τέσσερις μέρες μετά, στις 16 Δεκεμβρίου οι Σουλιώτες χωρίζονται σε τρεις φάλαγγες όπου και αναχώρησαν για τις ακτές της Ηπείρου.
Η πρώτη φάλαγγα με αρχηγό τον Φώτη Τζαβέλλα έφθασε χωρίς καμία απώλεια στη Πάργα, που βρισκόταν υπό ρωσικό έλεγχο, και από εκεί πέρασε στη Κέρκυρα.
Η δεύτερη φάλαγγα υπό τον Κουτσονίκα χτυπήθηκε στο Ζάλογγο, 16 Δεκεμβρίου του 1803, όπου και ακολούθησε μια απέλπιδα μάχη ( στην οποία σκοτώθηκαν πολλοί Σουλιώτες ενώ περίπου 60 Σουλιώτισσες προτίμησαν, αντί την αιχμαλωσία, να καταγκρεμιστούν με τα παιδιά τους σ΄ ένα "χορό θανάτου" που έμεινε στην ιστορία ως χορός του Ζαλόγγου. Σήμερα ένα μνημείο έχει στηθεί στους βράχους του Zαλόγγου ως φόρος τιμής στο ακαταδάμαστο πνεύμα των γυναικών αυτών.
Η τρίτη φάλαγγα υπό τους Κίτσο και Νότη Μπότσαρη έφθασε στο Βουργαρέλι όπου ήταν το άντρο των Μποτσαραίων. Από εκεί αναχώρησαν τον Ιανουάριο, προς τα Άγραφα, φοβούμενοι παρασπονδία του Αλή Πασά, όπου και εγκαταστάθηκαν γύρω από τη Μονή Σέλτσου. Τελικά στις 20 Απριλίου (1804) οι Τούρκοι περικυκλώνουν την περιοχή και ακολουθεί η περίφημη μάχη του Σέλτσου κατά την οποία πολλοί Σουλιώτες σφαγιάστηκαν και περισσότερες από 200 Σουλιώτισσες ακολούθησαν το παράδειγμα εκείνων του Ζαλόγγου.
Έτσι έληξε η 3η εκστρατεία η οποία και κατέστη τελικά νικηφόρα για τον Αλή Πασά μετά από τόσους αγώνες επιχειρήσεων. Σημειώνεται ότι όταν εγκαταλείπονταν το Κούγκι ένας μοναχός, με το όνομα Σαμουήλ, παρέμεινε εκεί βάζοντας φωτιά στην πυριτιδαποθήκη, με αποτέλεσμα μια ογκώδη έκρηξη που κόστισε τη ζωή στον ίδιον και κάποιων Τούρκων που είχαν πλησιάσει. Επίσης λέγεται ότι το μονοπάτι από το οποίο πέρασαν οι Τούρκοι στις κορυφές του Σουλίου τους το υπέδειξε ένας Σουλιώτης με το όνομα Πήλιος Γούσης ή Γούσας που υπηρετούσε ως έμπιστος τον τουρκαλβανό διοικητή Ζελιχτάρ Μπόττα.
Πολλοί Σουλιώτες της 1ης κυρίως φάλαγγας εισήλθαν στην υπηρεσία των Ρώσων στην Κέρκυρα, όπου αποτέλεσαν ένα σημαντικό κομμάτι της λεγεώνας των ελαφρών τυφεκιοφόρων. Αυτό ήταν ένα σύνταγμα ατάκτων στρατιωτών, που οργανώθηκε από τους Ρώσους και συστάθηκε από πρόσφυγες των ηπειρωτικών χωρών. Δεν περιέλαβε μόνο Σουλιώτες, αλλά και Χειμαριώτες, Μανιάτες, κλέφτες και αρματωλούς. Οι Σουλιώτες συμμετείχαν στις εκστρατείες στη Νάπολη το 1805, την Τένεδο το 1806, τη Δαλματία το 1806 και κατά τη διάρκεια της υπεράσπισης της Λευκάδας το 1807.
Με τη Συνθήκη του Τίλσιτ το 1807 και την ύφεση μεταξύ της Ρωσίας και της Γαλλίας, οι ρωσικές δυνάμεις αποσύρθηκαν από τα Επτάνησα και τα κατέλαβαν οι Γάλλοι. Οι Σουλιώτες και άλλα τμήματα των ρωσικών μονάδων εισήλθαν στην υπηρεσία των Γάλλων, σε μια μονάδα γνωστή ως σύνταγμα Σουλιωτών (Régiment Souliot). Κατά τη διάρκεια της αγγλο-γαλλικής διένεξης, μεταξύ 1810 και 1814, οι Σουλιώτες, ευρισκόμενοι στη γαλλική υπηρεσία, αντιμετώπισαν άλλους Έλληνες πρόσφυγες, που είχαν οργανωθεί από τους Βρετανούς σε ελαφρύ σύνταγμα πεζικού. Με δεδομένο ότι οι Σουλιώτες εγκαταστάθηκαν ως φρουρά στην Κέρκυρα, η οποία παρέμεινε υπό γαλλικό έλεγχο μέχρι το 1814, πολύ λίγοι εντάχθηκαν στην υπηρεσία των Βρετανών.
Επιστροφή στα πάτρια
Όταν υπήρξαν σαφή σημάδια επικείμενης ελληνικής εξέγερσης εναντίων των Τούρκων, ο Αλή Πασάς θεώρησε κατάλληλη τη στιγμή για να καταστήσει την Ήπειρο ανεξάρτητο κράτος. Το 1820, ζήτησε από τους Σουλιώτες βοήθεια και αυτοί επέστρεψαν στην ηπειρωτική χώρα, για να υποστηρίξουν τον προηγούμενο εχθρό τους ενάντια στο σουλτάνο. Εντούτοις, τα σχέδια του Αλή απέτυχαν και αυτός σκοτώθηκε, ενώ οι Τούρκοι κατέλαβαν τα Ιωάννινα. Οι Σουλιώτες στήριξαν τελικά την ελληνική επανάσταση, που άρχισε το Μάρτιο του 1821. Οι ηγέτες των Σουλιωτών, Μάρκος Μπότσαρης και Κίτσος Τζαβέλλας, έγιναν γνωστοί στρατηγοί κατά ελληνική επανάσταση και πολλοί Σουλιώτες έχασαν τις ζωές τους υπερασπιζόμενοι το Μεσολόγγι. Ο Λόρδος Βύρωνας, ένας από τους πιο γνωστούς Ευρωπαίους εθελοντές φιλέλληνες, και διοικητής του ελληνικού στρατού στη δυτική Ελλάδα, προσπάθησε να οργανώσει τους Σουλιώτες σε τακτικό στρατό.
Έως το 1909 οι Τούρκοι διατήρησαν μια στρατιωτική βάση στο φρούριο της Κιάφας. Τελικά, το 1913, κατά τη διάρκεια των βαλκανικών πολέμων, ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε ολόκληρη τη νότια Ήπειρο.
Οικογένειες
Η κοινωνική δομή των Σουλιωτών ήταν πατριαρχική και βασίζονταν στις οικογένειες (φάρες). Οι πιο σημαντικές σουλιότικες οικογένειες ήταν:
* Μποτσαραίοι
* Τζαβελαίοι
* Ζερβαίοι
* Τζαβαραίοι
* Αντωνοπουλαίοι
* Καπραλαίοι
* Σεταίοι
* Δουσκαίοι
* Μαλαμαίοι
* Δρακαίοι
* Μπασδεκαίοι
* Παναίοι
Σουλιώτες
Οι κάτοικοι μιάς ορεινής περιοχής της Θεσπρωτίας με την ονομασία Σούλι. Έζησαν εκεί από τον 16ου αιώνα έως το 1822, με ένα διάλειμμα 17 ετών (1803 - 1820). Υπήρξαν σκληροτράχηλοι πολεμιστές και είναι γνωστοί για τη μακροχρόνια αντιπαράθεσή τους με την Οθωμανική εξουσία και τη συμμετοχή τους στην Επανάσταση του 1821. Οι Σουλιώτες κατοικούσαν σε 11 χωριά, σε μια περιοχή με απόκρημνους «υψηλούς και διαβόητους βράχους» (Κάλβος), που ορίζονται από δύο πασίγνωστες βουνοκορυφές, το Κούγκι και την Κιάφα. Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, ήταν «κράμα Ελλήνων και εξελληνισθέντων Αλβανών». Μιλούσαν Αλβανικά και δευτερευόντως Ελληνικά. Ήταν χωρισμένοι σε 47 μεγάλες οικογένειες (φάρες), με σπουδαιότερες αυτές των Ζέρβα, Τζαβέλα, Δράκου, Δαγκλή, Κουτσονίκα, Μπότσαρη, Καραμπίνη και Νίκα.
Οι Σουλιώτες θύμιζαν λίγο - πολύ τους αρχαίους Σπαρτιάτες. Από μικροί γυμνάζονταν στα όπλα και δεν γνώριζαν τίποτε άλλο, παρά την τέχνη του πολέμου. Άλλωστε, η φτωχή γη του Σουλίου μόνο λίγα ζωντανά μπορούσε να θρέψει. Έτσι, πουλούσαν προστασία στα γύρω χωριά και συχνά επιδίδονταν σε λαφυραγωγία για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην. Τιμωρούσαν με θάνατο όσους παρέβαιναν τις συμφωνίες και τις ηθικές αρχές, γι' αυτό στην κλειστή κοινωνία τους ήταν κανόνας απαράβατος η αντεκδίκηση (βεντέτα). Ένα μέρος ων εσόδων τους το κατέβαλαν στο Σουλτάνο για να εξασφαλίσουν την αυτονομία τους.Με την πάροδο του χρόνου εξελίχθηκαν σε μια ενοχλητική παρωνυχίδα για την Υψηλή Πύλη και μεγάλος πονοκέφαλος για τους ντόπιους αγάδες και μπέηδες, που έβλεπαν τους ανυπότακτους Σουλιώτες να οικειοποιούνται τις δραστηριότητές τους και να χάνουν μεγάλα εισοδήματα. Έτσι, από τις αρχές του 18ου αιώνα βρέθηκαν στο στόχαστρο του Σουλτάνου και της τοπικής οθωμανικής αριστοκρατίας.Ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων ήταν αυτός που τελικά τους υπέταξε. Η πρώτη εναντίον τους εκστρατεία πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1789 και κατέληξε σε φιάσκο. Τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου αναγκάσθηκε να υπογράψει συνθήκη ειρήνης με τους Σουλιώτες και να καταβάλει τους μισθούς των αρχηγών τους για την ασφάλεια της περιοχής. Αποτυχημένη ήταν και η νέα εκστρατεία του Αλή τον Ιούλιο του 1792. Τα κατάφερε με την τρίτη προσπάθεια, το 1800, όταν είχε φθάσει στην ακμή της δύναμής του, αλλά και πάλι χρειάστηκε τρία χρόνια για τους υποτάξει. Ο κλοιός έγινε ασφυκτικός για τους Σουλιώτες και στις 12 Δεκεμβρίου 1803, αναγκάσθηκαν να συνθηκολογήσουν. Ο βασικός όρος της συμφωνίας ήταν να εκκενώσουν τα χωριά τους συν γυναιξί και τέκνοις και με τον οπλισμό τους. Στις 16 Δεκεμβρίου χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες και άφησαν πίσω τους την πατρογονική γη.Μόνο ο καλόγερος Σαμουήλ παρέμεινε στο Κούγκι με πέντε Σουλιώτες και μόλις πλησίασαν οι Τουρκοκαλβανοί έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη της Μονής του Αγίου Αθανασίου, με αποτέλεσμα να συμπαρασύρει πολλούς στο θάνατο. Ο Αλή Πασάς θεώρησε το γεγονός παρασπονδία και ζήτησε εκδίκηση.Η πρώτη φάλαγγα με επικεφαλής τον Φώτο Τζαβέλα έφθασε στην Πάργα ασφαλής και από εκεί διεκπεραιώθηκε στην Κέρκυρα. Η δεύτερη υπό τους Μποτσαραίους με κατεύθυνση τα Άγραφα, χτυπήθηκε από τον Αλή στη Μονή του Σέλτσου (20 Απριλίου 1804), με αποτέλεσμα να υπάρξουν πολλά θύματα. Η τρίτη φάλαγγα δέχθηκε επίθεση στο Ζάλογγο (16 Δεκεμβρίου 1803). Πολλοί φονεύθηκαν, ενώ 60 γυναίκες με τα παιδιά τους χόρεψαν το «Χορό του Ζαλόγγου» και γκρεμίστηκαν στα βράχια για μην πιαστούν αιχμάλωτες. Το Μάιο του 1820 επήλθε οριστική ρήξη μεταξύ του Αλή και Σουλτάνου Μαχμούτ Β' και οι Σουλιώτες βρήκαν την ευκαιρία να επανέλθουν στα χωριά τους στις 12 Δεκεμβρίου 1820, αφού συμμάχησαν με τον πρώην εχθρό τους. Όσο ζούσε ο Αλής, οι Σουλιώτες παρέμειναν πιστοί του σύμμαχοι, αποκρούοντας τις δελεαστικές προτάσεις του Χουρσίτ Πασά, που είχε διαταχθεί από τον Σουλτάνο να εξολοθρεύσει τον ομόλογό του των Ιωαννίνων.Όταν ο Αλής φονεύθηκε (17 Ιανουαρίου 1822), οι Σουλιώτες συνέχισαν να μάχονται τους Τούρκους υπό τον Μάρκο Μπότσαρη. Μόνο μετά τη συντριβή των επαναστατημένων Ελλήνων στη Μάχη του Πέτα (4 Ιουλίου 1822), αναγκάσθηκαν να συνθηκολογήσουν (28 Ιουλίου) και να εγκαταλείψουν και πάλι το Σούλι στις 2 Σεπτεμβρίου 1822. Διασκορπίστηκαν στον ελληνικό χώρο και προσέφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στον Αγώνα. Στο τέλος της Επανάστασης μόλις 200 Σουλιώτες είχαν επιζήσει.Από τα 11 χωριά του Σουλίου, μόνο η Σαμονίβα κατοικείται σήμερα, από ανθρώπους, που δεν έχουν καμία σχέση με τους Σουλιώτες, ενώ σώζονται τα ερείπια του Κουγκίου και του φρουρίου της Κιάφας. Το πιο χτυπητό παράδειγμα της διαφοράς ανάμεσα στον Έλληνα Αρβανίτη και στον Τουρκαλβανό, το συνειδητοποιεί κανείς με τους Σουλιώτες. Δίγλωσσοι κι εκείνοι, έδειξαν πόσο ψεύτικο είναι το επιχείρημα της αναγωγής σε μια άλλη εθνότητα με στοιχείο τη γλώσσα. Με ελληνικά ή με αρβανίτικα, τραγούδησαν και τραγουδήθηκαν τα κατορθώματά τους που τα ενέπνεε ένα και μόνο: Ή αγάπη για την ελευθερία, η ελληνική συνείδηση, το αδιαίρετο δύο με τη μία έννοια Ελλάδα. Αγεφύρωτο το χάσμα ανάμεσα σε αυτούς και τους Τουρκαλβανούς κι όχι μόνο. Και τους Λατίνους, τους Παπιστανούς, που τραγική επιβεβαίωση και το ίδιο το βόλι που σκότωσε τον πιο αγαπητό ίσως ήρωα του 1821, τον Σουλιώτη Μάρκο Μπότσαρη.Το Δημοτικό Τραγούδι, είχε θέμα πολύ νωρίς, με τους Σουλιώτες, για ν’ ανθίσει. Από τα 1760, το κατόρθωμα του Γιώργου Κυριάκου Μπότσαρη που αργότερα θα αναδειχθεί σε πολέμαρχο, να ελευθερώσει τον Λάππα, σκοτώνοντας τη συνοδεία που τον οδήγησε στην εκτέλεση δεν πέρασε απαρατήρητο. Το συμβάν ήταν και η αρχή του πολέμου με τον Καλιό Πασά και σε επέκταση με τον Σουλτάνο. Έχουν προηγηθεί βέβαια αρκετά. Ο Χοντρομάρας, είχε στο Λάμαρη και το Λούρο δράσει, μα έχει και κατανικηθεί στα Κούρεντα, την Βαενίτην. Οι κάτοικοι έχουν καταφύγει τελικά στην περιοχή την Κωνσταντινούπολης και έχουν χτίσει το Αρναούτ-Κιοι. Από το 1758 όμως, έχει ήδη φανεί ο Αλής ο Τεπελενλής, για να συμπληρώσει συστηματικά και εν καιρώ την καταστροφή και το θανατικό Ηπειρώτικα εδάφη, που είχαν απί πριν φέρει οι λήσταρχοι της οικογένειας του, οι Μετσοϊσαίοι ή Μουσουχουσαίοι. Πέρα από τη ληστρική του διάθεση ο Αλής είχε και ξεχωριστά ισχυρό μίσος εναντίον των Ηπειρωτών και ιδιαίτερα των χριστιανών του Χορμόβου και της Λέκλης. Αιτία η κακή μεταχείριση της μητέρας του, της Χάμκως, όταν με αρχηγό τον Τσαούς Πρίφτη (τον Παπαθύμιο Βλαχάβα) στον πόλεμο κατά των Γαρδικιωτών, που την παρέδωσε σε αυτούς, στα 1746, ο Κούρτ Πασάς του Βερατίου, αναλαμβάνει και την ασφάλεια των ληστών σε όλη την Ήπειρο, τη Θεσσαλία και την Ανατολική και Δυτική Ελλάδα, και ο ιδιαίτερα επικίνδυνος Αλής με τη συμμορία του συλλαμβάνεται και οδηγείται εμπρός του. Η νεότητα όμως του Αλή από τη μία αλλά και κυρίως το ότι η Χάμκω ήταν συγγενής με τον Κούρτ, τον έσωσαν, αντί της υποσχέσεώς του πως θα πάψει τις ληστρικές του δραστηριότητες. Αυτή η διευθέτηση, επέτρεψε στον Αλή, με τη βοήθεια πάντοτε της πανέξυπνης κι εξαιρετικά προικισμένης Χάμκως, να συνεχίσει την πορεία του προς το πασαλίκι. Χολωμένος διότι η Μάριεμ, η ωραιοτάτη κόρη του Κούρτ πασά, προτίμησε για σύζυγό της τον Ιμπραήμ Μπέη Αυλωνίτη, έσπασε τη συμφωνία με τον Κούρτ κι εξακολούθησε την απάνθρωπη ληστρική του δράση. Στα 1764, ο Αλή καταφέρνει να νυμφευθεί την Εμινέ, κόρη του τοπάρχη του Δελβίνου Καπλάν Πασσά, ο οποίος έδρευε στο Αργυρόκαστρο. Αυτό είναι και το γεγονός που έδωσε την ευκαιρία στον Αλή να αποκτήσει βαρύτητα σαν προσωπικότητα στον χώρο της Ηπείρου.Στην διάρκεια μιας πορείας γεμάτης φόνους, ληστείες και κάθε είδους κακοτυχίας για την Ήπειρο και Θεσσαλία, παράλληλη με εκείνην των ληστοσυμμοριών των Αλβανών που καταβασανίζουν την Πελοπόννησο από άλλους αντάξιος του Αλή Τουρκαλβανούς, ο Αλής Τεπελενλής, γίνεται τοπάρχης των Ιωαννίνων, και ενώ ήταν ήδη σατράπης της Θεσσαλίας, στα 1788. Η μεγάλη περιπέτεια, με τις ένδοξες σελίδες των Σουλιωτών έχουν ήδη αρχίσει. Στο διάστημα αυτό, Θεσσαλία και Ήπειρος έχουν γράψει και εκείνες γενικότερα τις δικές τους λαμπρές σελίδες με τα μεγάλα ονόματα των ηρώων Μπουκουβαλαίων, Ανδρίτσων κτλ που θα αναφερθούν μετά το Σούι, και κάποτε παράλληλα με αυτό με τη παρουσία του Λειβαδιώτη Λάμπροι Κατσώνη κλπ.Η παρουσία του Αλή στον χώρο των Ιωαννίνων, που δεν έπαψε να είναι ποτέ να είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για το Ελληνικό στοιχείο, κινητοποίησε τους Σουλιώτες. Από την άλλη μεριά, η ανάμιξη της Ρωσσίας στον χώρο της Ελλάδος και οι ελπίδες, όσο και η διάψευση τους, αναστάτωναν περισσότερο τα πράγματα.
Στα 1792, ο Αλής αποφάσισε να απαλλαγεί από τον κίνδυνο που λεγόταν Σούλι. Εξεστράτευσε ο ίδιος επί κεφαλής εναντίον τους, εντελώς απροσδόκητα, αλλά οι Σουλιώτες αν και ανέτοιμοι, τον κατατρόπωσαν. Η μεγάλη σύγκρουση έχει αρχίσει με νικητές των δέκα χιλιάδων Αλβανών και άλλων μισθοφόρων του Αλή, τους Σουλιώτες και το Δημοτικό Τραγούδι θα ανοίξει τα φτερά του να σκεπάσει και να διαφυλάξει στους επερχόμενους αιώνες τη δόξα αυτής της απρόσμενης και ηρωικότατης νίκης. Άντρες και γυναίκες έχουν πραγματοποιήσει το Σουλιώτικο θαύμα, το θαύμα της Ελληνικής Αρβανιτιάς. Δρακαίοι, Τζαβελαίοι, Κουτσονικαίοι, Μποτσαραίοι κλπ, όλοι “παιδιά Σουλιώτικα παιδιά Σουλιωτοπαίδια”, ενθουσιάζουν με τις νίκες τους εναντίον των Μουχτάρη, Σελιχτάρη, του περίφημου “αρνησίχριστου” Ιταλού της υπηρεσίας του Αλή, Μέτσο Μπόνου. Και τραγουδιούνται με ότι ωραιότερο από την ποιητική, τη μελωδική φλέβα του ελληνικοί και ιδιαίτερα του Ηπειρώτικου.
Τρία πουλάκια κάθονταν στον Άη Λιά στη ράχη
το ‘να τηρεί τα Γιάννινα, τ’ άλλο το Κακοσούλι
το τρίτο το καλύτερο μυρολογά και λέει:
“Αρβανιτιά μαζώχτηκε, πάγει στο κακοσούλι.
Τρία μπαϊράκια κίνησαν τα τρία αράδα αράδα.
Το να ‘ναι του Μουχτάρ Πασά, τ’ άλλο του Μετσομπόνου
το τρίτο το καλύτερο είναι του Σελιχτάρη.
Μια παπαδιά τ’ αγνάντεψε από ψηλή ραχούλα.
“Πού είστε παιδιά του Μπότσαρη, παιδιά του Κουτσονίκα
Αρβανιτια μας πλάκωσε, θέλει να μας σκλαβώσει
στο Τεπελένι να μας πάει ν’ αλλάξουμε την πίστη.
Ο Κουτσονίκας χούγιαξε από τον Αβαρίκο.
“Μην το φοβάσαι παπαδιά, στο νου σου μη το βάνεις
τώρα να δεις τον πόλεμο, τα κλέφτικα ντουφέκια
πως πολεμούν η κλεφτουριά κι αυτοί οι Κακοσουλιώτες”.
Το λόγο δεν απόσωσε τη συντυχιά δεν είπε
να δεις τους Τούρκους κι έφευγαν πεζούρα και καβάλα.
Άλλοι έφευγαν κι άλλοι έλεγαν “Πασά μ’ ανάθεμά σε.
Μέγα κακό μας ήφερες τούτο το καλοκαίρι
εχάλασες τόση Τουρκιά, σπαήδες κι Αρβανίτες”.
κι ο Μπότσαρης εφώναξε με το σπαθί στο χέρι¨
¨Έλα πασά τι κάκιωσες και φεύγεις με μεντζίλι!
Γύρνα εδώ στον τόπο μας στην έρημη τη Κιάφα
εδώ να στήσεις το θρονί σου να γίνεις και σουλτάνος”.
Στο τραγούδι ετούτο, η ειρωνεία είναι όσο το δυνατόν πιο σαφής, απλή και καυστική. Έτσι αισθάνονταν οι Σουλιώτες και γι’ αυτό στις παραλλαγές, τα λόγια της πρόσκλησης δεν τα λέει μόνον η Μόσχω Τζαβέλα αλλά και η γλυκύτατη Χάϊδω που “πολεμάει μοναχή της”, “και το σπαθί της ντιμισκί το βγάζει και ξορμάει”. Η Χάϊδω, που ο Φώτος Τζαβέλας, ατρόμητος όμηρος στα χέρια του Αλή, γράφει γι’ αυτήν στη Μόσχω
που της φιλά το χέρι. “Μάνα πολλά σε προσκυνώ και σου φιλώ τα χέρια / στη Χάϊδω χαιρετίσματα και τη φιλώ στα μάτια / τον πόλεμο μην πάψετε τη μέρα και τη νύχτα”. Και η αρχοντοπούλα η Χάϊδω, κόρη του Γιαννάκη Σέχου, γνώριζε πολύ καλά μέσα στο υπέροχο κλίμα του σεβασμού και της τρυφερότητας να πολεμά ακόμη και μονάχη της άφοβα με τ’ ασημένια άρματά της. Σπάνια τόσο συνοπτικοί στίχοι δίνουν το κλίμα της ζωής που κυλά ανάμεσα στον σεβασμό για τη μάνα, την αγάπη και τη περιφρόνηση στο θάνατο. Μια ευγένεια αισθημάτων κι εκφράσεων μοναδική, ήλιος μέσα στο αιματοκύλισμα.
ΛΑΜΠΡΟΣ ΤΖΑΒΕΛΛΑΣ (1897)
Εφώναξε μια παπαδιά μές απ’ τον Αβαρίκο.
Πού ‘στε του Λάμπρου τα παιδιά; πού ‘στε οι Μποτσαραίοι;
Πολλή μαυρίλλα πλάκωσε, πεζούρα και καβάλα.
Δεν είναι μιά, δεν είναι δυό, δεν είναι τρείς και πέντε.
Είναι χιλιάδες δεκαοχτώ, χιλιάδες δεκαννέα.
Ας έρτουν πόλεμο να διούν και Σουλιωτών τουφέκια,
Να μάθουν Λάμπρου το σπαθί, Μπότσαρη το τουφέκι,
Τ’ άρματα των Σουλιώτισσών, της ξακουσμένης Χάϊδως.
Ο πόλεμος αρχίνησε κι’ άναψαν τα τουφέκια,
Τον Ζέρβα και τον Μπότσαρη εφώναξ’ ο Τζαβέλας.
“Παιδιά σταθήτε στο κουντρί, βαστάτε το λιθάρι.
Γιατ’ είν’ οι Τούρκ’ αμέτρητοι και λίγ’ είν’ οι Σουλιώτες”.
“Μωρές τι σκιάζεστε παιδιά, Τζαβέλας ματαλέγει.
Ακόμα τους φυλάγομε του σκλύλους τσ’ Αρβανίτες;”.
Πιάνουν και σπάνουν όλοι τους ταίς θήκαις των σπαθιών τους.
Τους Τούρκους βάνουνε μπροστά, τους βάνουν σαν κριάρια,
Βελή πασάς τους φώναζε να μη γυρνούν ταίς πλάταις,
Κ’ εκείνοι τ’ αποκρίνονταν, πετώντας τα τουφέκια.
“Δεν είν’ εδώ Δέλβινο, δεν είναι το Βιδίνι.
Είναι το Σούλι τ’ ακουστό, στον κόσμο ξακουσμένο,
Είναι του Λάμπρου το σπαθί, τουρκοματωμένο,
πούκαμε την Αρβανιτιά κι όλη φορεί τα μαύρα
κλαίγουν μονάδες για παιδιά γυναίκες για τους άντρες.
ΣΟΥΛΙΩΤΙΣΣΕΣ
Τρία μπαϊράκια στήσανε στους Αϊ Λιά τη ράχη
τόνα είναι του Μουχτάρ Πασά, τ’ άλλο του Σελιχτάρη
το τρίτο το καλύτερο ήταν του Μήτσο Μπόνου.
Κατά το Σούλι πήγαιναν, κατά το Βουλγαρέλι
στα δόντια σέρνουν τα σπαθιά, στα χέρια τα ντουφέκια.
Μια παπαδιά τους χούγιαξε μια παπαδιά τους λέει:
Πού πάς μωρέ Μουχτάρ Πασά και σύ μπρέ Σελιχτάρη,
Εδώ δεν είν’ το Χόρμοβο να κάψεις να σκοτώσεις.
Εδώ ‘ν το Σούλι το κακό κι αντρεία παλληκάρια.
Σέρνουν φυσέκια στην ποδιά και πέτρες στο μαντήλι
που πολεμούν μωρά παιδιά, γυναίκες σαν τους άντρες.
Πίσω μωρέ Μουχτάρ Πασά, και σύ μπρέ Σελιχτάρη
μή χάσετε τα κεφάλια σας κι όλο το στρατεμά σας.
Κι ο πόλεμος αρχίνησε…
ΤΗΣ ΤΖΑΒΕΛΛΑΙΝΑΣ
Στα μέσα στην Τσερίτσανη, στην άκρ’ από το Σούλι
Μπουλουκπασάδες κάθονται ψηλά στο Παλαιοκλήσι
κι εκκύταζαν τον πόλεμο που κάμναν οι Σουλιώτες.
Πως πολεμούν μικρά παιδιά, γυναίκες σάν τούς άντρες.
Κι ο Κουτσονίκας φώναξεν από το μετερίζι:
“Παιδιά σταθήτε στέρεα. Σταθήτε αντρειωμένα.
Ότ’ έρχεται Μουχτάρ Πασάς με δώδεκα χιλιάδες.
Και ύστερα εγύριζε το λόγο προς τους Τούρκους.
Πού πας Μουχτάρ τ’ Αλή Πασά, Πού πάεις παλιολίαπη.
Δεν είν’ εδώ το Χόρμοβο, δεν είν’ ο Αϊ Βασίλης
να πάρεις σκλάβους τα παιδιά, να πάρεις τις γυναίκες.
Είναι το Σούλι το κακό, στον κόσμο ξακουσμένο
που πολεμά Τζαβέλαινα με το παιδί στο κόρφο.
Βαστά φυσέκια στην ποδιά και το σπαθί στο χέρι
και με ντουφέκι σινανέ εμπρός απ’ όλους πάει.
Ένα πουλάκι κάθονταν απάνω στο γεφύρι
μοιρολογούσε κι έλεγε, τ’ Αλή Πασά του λέει:
Δεν είναι εδώ τα Γιάννινα να φτιάσεις συντριβάνια
δεν είναι μήτε η Πρέβεζα πόκαμες παλιομέρι
μόν’ είν’ το Σούλι ξακουστό, το Σούλι ξακουσμένο
που πολεμούν μικρά παιδιά, γυναίκες και κορίτσα
που πολεμάει Τζαβέλαινα με το παιδί στον κόρφο.
Στο ‘να της χέρι το σπαθί και στ’ άλλο το ντουφέκι
και τα φυσέκια στην ποδιά, τα βόλια μέσ’ της ζάβες.
Κοπέλες ‘πο τα Γιάννινα, νυφάδες ‘πο το Σούλι
τα μαύρα να φορέσετε στα μαύρα να ντυθήτε.
Το Σούλι θα χαρατσωθή, χαράτσι θα πληρώσει.
Τζαβέλαινα σαν τ’ άκουσε βαριά της κακοφάνη.
Παίρνει και ζώνει το σπαθί και βάνει το τουφέκι.
Παίρνει μολύβια στην ποδιά, στερνάρια στο ζωνάρι
και κάνει δίπλα τα βουνά δίπλα τα κορφοβούνια.